Вы тут

Павел Іваноў: Мы ўжо забылі, як здымаць добрае кіно


Няпоспехі айчыннага кіно беларускае кінаасяроддзе часта звязвае з адукацыяй, што падаецца лагіным тлумачэннем незайздроснага становішча нацыянальнага кінематографа. Адсюль шышкі ў бок факультэта экранных мастацтваў Акадэміі мастацтваў, прапановы адправіць беларускіх студэнтаў на вучобу за мяжу і непахвальныя згадкі ФЭМа на нядаўняй калегіі Міністэрства культуры. Мы сустрэліся з дэканам факультэта Паўлам ІВАНОВЫМ, і той растлумачыў, чаму вінаваціць Акадэмію не варта, калі «Беларусьфільм» зняў сваю апошюю добрую карціну і ў чым, на яго погляд, праблема беларускага кіно.


— Наш факультэт існуе толькі восем гадоў. Мы пачыналі з кафедры кінатэлемастацтва, дзе не было ніякай базы. Калі ў 2003 годзе я набраў свой першы курс рэжысёраў тэлебачання, нейкія рэчы мне прыходзілася тлумачыць на пальцах, а адзіны камп'ютар належаў студэнту — ён прыносіў яго і ўвесь курс за ноч манціраваў свае работы. За гэты час у нас, канешне, з'явілася нядрэнная база, але і ўмовы сталі іншымі: кожны студэнт мае ноўтбук і фотаапарат, з дапамогай якіх можна фактычна зрабіць фільм. На калегіі Міністэрства культуры прагучала, што наш факультэт выпускае чатырыста чалавек, а кіно, маўляў, няма. Але так разважаць — значыць праяўляць недасведчанасць. Па-першае, дзевяноста працэнтаў спецыялістаў мы выпускаем для тэлебачання. Па-другое, у нас мусіруецца думка, што ў краіне не хапае рэжысёраў, але каб вы ведалі, з якімі цяжкасцямі ў мінулым годзе мы размеркавалі восем кінарэжысёраў і чатырох кінааператараў.

— Вы абавязаны знайсці месца для кожнага студэнта?

— Так, для бюджэтнікаў. Чатырох рэжысёраў узялі прыватныя студыі, а яшчэ чатыры ледзь не па загадзе міністра культуры пайшлі асістэнтамі на «Беларусьфільм», дзе цяпер сядзяць у прастоі, атрымліваюць ніякія грошы і неяк выжываюць. Мала падрыхтаваць спецыялістаў — трэба ўмець іх выкарыстаць. Толькі адзін выпускнік Ігар Васільеў здымае на кінастудыі кароткаметражку для альманаха пра вайну. Пару гадоў таму я папрасіў пад сваю адказнасць восемсот тысяч долараў, каб кожны студэнт у якасці дыплома мог зняць малабюджэтны поўнаметражны фільм. Гэта мог бы быць цэлы прарыў, але мне адмовілі. Апошняя карціна Вячаслава Нікіфарава «Тум-пабі-дум» каштавала больш за мільён долараў — калі б за гэтыя грошы нашы студэнты знялі восем фільмаў, абавязкова нешта атрымалася б, мінімум палова была б вельмі цікавай.

— А за якія грошы студэнты зараз здымаюць свае дыпломныя работы?

— Калі я стаў дэканам, напісаў наверх пісьмо з просьбай выдзяляць нам сродкі на курсавыя і дыпломныя работы. Далі паўтара мільярда яшчэ старых рублёў і кожны год абавязкова выдаткоўваюць. У мінулым годзе мы атрымалі каля пятнаццаці тысяч долараў, тады выпускаўся курс Рэнаты Грыцковай, і ў кожнага студэнта за плячыма ўжо было каля дзесяці фільмаў розных жанраў. Грошы студэнты атрымліваюць праз пітчынг, дзе абараняюць свае праекты, а мы аб'яўляем тэндар для студый. Дык вось «Беларусьфільм» у мінулым годзе не ўдзельнічаў прынцыпова, бо для яго гэта вельмі малыя грошы. А навошта тады на ўсіх скрыжаваннях казаць, што трэба вырошчваць, выхоўваць, вучыць рэжысёраў, мы ў гэтым зацікаўлены?.. Заяўляць, што гэта занадта накладна, — падыход не дзяржаўнай кінастудыі, а прыватнай лавачкі. Тэндар у выніку выйграла прыватная студыя, і ўсё атрымалася.

— А што вы скажаце пра альманах «Мы»? «Беларусьфільм» даў магчымасць дэбютаваць пяцярым рэжысёрам.

— Калі быць шчырым, гэты альманах з'явіўся выпадкова: калі ў Міністэрства культуры засталіся нейкія грошы, узнікла натуральная ідэя забіць двух зайцоў адразу — рэалізаваць сродкі і даць некаму магчымасць дэбютаваць. Нашы тады яшчэ студэнты Кірыл Ярохін і Арсеній Ільіных знялі кароткаметражкі «Брача» і «Лялька» — і гэта нармальны ўзровень для кінарэжысёраў-пачаткоўцаў. А ўласна ў мяне засталіся жудасныя ўражанні, бо «Лялька» знята па маім сцэнарыі, які рэдактарскі аддзел кінастудыі без майго ведама перапісваў разоў дванаццаць... самі разумееце. Я напісаў сцэнарый па сваім жа апавяданні, якое ўвайшло ў адну з анталогій расійскай Акадэміі навук, то-бок з рэдактурай там усё было як мае быць. Кінастудыі трэба было заняцца тым, каб неяк аб'яднаць кароткаметражкі ўнутры альманаха, а не перапісваць чужыя сцэнарыі, і атрымаўся салат.

— У дачыненні да альманаха шмат размоў было нават не пра вынік, а пра ўмовы, у якіх давялося працаваць маладым людзям.

— Так, ім было цяжка, скардзіліся на маральны ціск «вы нічога не можаце і не ўмееце, а павінны рабіць вось так і так». Па маіх сцэнарыях знята ўжо некалькі дзясяткаў кінаадзінак і амаль усе — за межамі Беларусі, таму што я ніяк не мог прыйсці да нечага агульнага з нашай рэдактурай: яна заўсёды пачынае вучыць, як пісаць.

— Але рэжысёрам, якіх выпускае Акадэмія мастацтваў, акрамя як на «Беларусьфільм», амаль няма куды ісці.

— Пасля калегіі мы пачалі лічыць — аказалася, каля сямідзесяці працэнтаў нашых выпускнікоў са скіраванасцю менавіта на кіно працуюць па спецыяльнасці. Гэта вялікі працэнт, для параўнання, з выпускнікоў УДІКа ў прафесіі застаецца каля трыццаці. Але трэба яшчэ высветліць, колькі рэжысёраў працуюць за мяжой, бо не маюць магчымасці здымаць дома, дзе з-за інтарэсаў альбо нейкага чыноўніка, альбо кіраўніцтва кінастудыі грошы аддаюцца на праекты, якія потым не зразумела дзе. Да гэтых часоў разбіраюцца, чаму фільм «З 8 Сакавіка, мужчыны!» перастаў быць беларускім і куды знік «Хлопец без адраса». Кожны праект каштаваў каля мільёна долараў, на такія грошы можна было даць працу маладым, якія б дзякуючы гэтаму засталіся ў Беларусі. Яны сапраўды хочуць тут здымаць, праўда, часта не на «Беларусьфільме», бо навошта? Прыйдзеш са сваім сцэнарыем,
а тваю індывідуальнасць заб'юць. Таму і шукаюць грошы самі.

— У нашай кінапрасторы часта гучыць думка, што кінематограф знаходзіцца ў стагнацыі ў тым ліку з-за нізкага ўзроўню адукацыі. Ці можна сказаць, што з адукацыяй насамрэч усё ў парадку?

— Ідэальнага нічога няма. Мы маем кадравую праблему: выкладчыкі, якім бы пазайздросціў сам УДІК (ВГИК), старэюць, а замены ім няма, бо таленавітая моладзь не хоча выкладаць хоць бы з-за адсутнасці матэрыяльнай зацікаўленасці. Але я камунікую з іншымі кінашколамі, перыядычна наведваю іх кінафестывалі, гляджу вучэбныя работы і магу сказаць, што мы не саступаем ні ў працэсе, ні ў выніку. Неяк да нас прыязджалі госці ці то з Літвы, ці то з Эстоніі і з гонарам сказалі, што за пятнаццаць гадоў існавання кінашколы маюць два дыпломы міжнародных фестываляў. А калі мы адказалі, што ў нас іх больш за сотню, у іх быў шок. Мы нармальна развіваемся, шмат фільмаў студэнтаў акадэміі нават цікавейшыя за беларусьфільмаўскія. Апошняй вартай карцінай кінастудыі я лічу «У жніўні 44-га...» Міхаіла Пташука. Хутка яна здае серыял «Трымайся за аблокі», сцэнарый якога ўдзельнічаў у конкурсе кінапраектаў яшчэ ў 2012 годзе, але быў адхілены. Якім чынам ён у выніку запусціўся, я не разумею. Часта кажуць, што кіно робіць не рэжысёр, а сцэнарыст, дык вось навошта браць правальны сцэнарый, выдаткоўваць грошы, каб потым пакласці фільм на паліцу? Пра сіткам «Аўташкола», на які была выдзелена вялікая сума, я ніколі не чуў. «Тум-пабі-дум» Вячаслава Нікіфарава мне не спадабаўся яшчэ ў якасці сцэнарыя, і гэта аказалася справядлівым.

— У чым, на ваш погляд, праблема нашага кінематографа, калі нават студэнты цікавейшыя за «Беларусьфільм»?

— У суб'ектывізме прыняцця рашэнняў. Калі дзеліцца пірог, усе хочуць адрэзаць сабе кавалак, а ідэя развіцця беларускага кіно адыходзіць на другі план. У той час як конкурс кінапраектаў гуляе ў дэмакратыю, члены камісіі, якая адбірае праекты для фінансавання, могуць толькі ўносіць рэкамендацыі, а рашэнне прымае нехта адзін. Я працаваў яшчэ ў першай камісіі ў 2012 годзе і паставіўся да гэтага вельмі сур'ёзна. Павінна было быць тры этапы, а мяне пасля першага пазвалі адразу на трэці, дзе было агучана гатовае рашэнне. Пасля майго ліста, дзе я катэгарычна не згадзіўся з вынікамі, мяне ціхенька выключылі са складу камісіі.

— Намеснік прэм'ер-міністра Васіль Жарко на калегіі Міністэрства культуры ў дачыненні да ўстаноў адукацыі сказаў, што «трэба лічыць кожны рубель і атрымліваць аддачу». Ці можна так сказаць пра ваш факультэт?

— Можна. Аддача ў нас так ці інакш ёсць праз поспехі на міжнародных кінафестывалях. Было б лепш, калі б нам удалося далучыць да факультэта вучэбную студыю і стварыць архіў, як ва УДІКу, дзе архівуецца кожны кадр студэнта. Вучэбная студыя магла б зарабляць, бо да нас часам звяртаюцца, у тым ліку дзяржаўныя прадпрыемствы, з просьбай нешта зняць. Для аднаго чыноўніка, які курыраваў завод па перапрацоўцы смецця, наш студэнт зрабіў чатыры рэкламныя ролікі, якія, здаецца, і зараз круцяцца.

— Таксама на калегіі было сказана, што неабходна мадэрнізаваць вучэбныя праграмы, адаптуючы іх пад патрэбы рынку працы...

— Мы працуем менавіта пад гэтыя патрэбы і забяспечваем краіну кадрамі. Калі прыходжу на нейкі тэлеканал, бачу толькі нашых выпускнікоў. А мы ж рыхтуем не толькі рэжысёраў, але і аператараў, гукарэжысёраў, арганізатараў кінатэлевытворчасці. Іншая справа з аніматарамі, якіх мы сёлета выпускаем: прафесія рэдкая, а кінастудыя заявіла толькі аднаго чалавека, мінулы выпуск таксама там не застаўся, хоць я ўпэўнены, што беларусьфільмаўскай анімацыі патрэбна маладая кроў. У найбліжэйшы час мы не плануем набіраць рэжысёраў кіно, таму што з'явілася новае патрабаванне: каб набраць курс, у базе павінны быць заяўкі на шэсць рэжысёраў на пяць гадоў наперад. Хоць як можна заяўляць, за гэты час усё можа кардынальна памяняцца. Нехта прапаноўваў закрыць наш факультэт і адправіць студэнтаў вучыцца, напрыклад, ва УДІК, але УДІК нам не дапаможа: ён ужо не той, застацца ў Маскве прасцей за ўсё, ды і ў нас ужо не Савецкі Саюз, дзе можна было рэжысёра з Масквы размеркаваць у Мінск.

— Што вы скажаце пра характарыстыку беларускага кіно як «чарнухі, знятай за тры капейкі на лічбавую камеру», якая была дадзена міністрам культуры і выклікала актыўную дыскусію?

— Зараз усё здымаецца на лічбавую камеру, і што значыць «за тры капейкі»? Гісторыя ведае выпадкі, калі кіно за тры капейкі прыносіла мільёны, а мы трацім мільёны і атрымліваем тры капейкі — вось пра што трэба думаць. Няхай маладыя людзі здымаюць фільмы, гэта лепш, чым прападаць на Зыбіцкай. Пасля калегіі я прыдумаў афарызм «дрэнны той міністр культуры, які не марыць зняць нацыянальны блокбастар», бо кожны з іх прыносіць гэтую ідэю. А што такое нацыянальны фільм? Любое добрае кіно — нацыянальнае, патрэбен толькі сцэнарый. У Расіі зараз тэндэнцыя — шукаць сюжэты пра герояў, чаму і выстраліла карціна «Рух угору». Насамрэч кіно слабае, з мастацкага пункту гледжання «Легенда № 17» пра Валерыя Харламава рэч куды мацнейшая і цікавейшая, але «Рух угору» трапіў у яблычак дзякуючы ідэі «мы пераможам». Вось калі ласка — нацыянальны фільм. А мы ўжо забылі, як здымаць добрае кіно.

— На «Беларусьфільме» ж працуюць прафесіяналы, чаму апошняй вартай карцінай, як вы кажаце, з'яўляецца «У жніўні 44-га...»?

— Усё пачынаецца са сцэнарыя, а з ім трэба працаваць. Добры рэдактар часам больш каштоўны за сцэнарыста, у яго павінна быць чуццё і адчуванне часу, ён дапамагае сцэнарысту развіць ідэю. А ў нас яны пачынаюць пісаць пад сябе. Пакуль сцэнарны аддзел не будзе працаваць належным чынам, плёну не будзе.

— Факультэт экранных мастацтваў выпускае сцэнарыстаў?

— Так, гэта зборная спецыяльнасць — рэдактар, кінатэледраматург, кіназнаўца. Я неяк хацеў запрасіць выкладаць адну з самых знакамітых фігур у драматургіі Алену Папову, але не атрымалася. На жаль, студэнтаў вучаць былыя рэдактары і мастацтвазнаўцы, а не драматургі і пісьменнікі.

— Што павінна зрабіць Міністэрства культуры, каб аблягчыць жыццё факультэта экранных мастацтваў?

— Не ўмешвацца ў працэс: мы ведаем, куды рухацца. У нас на факультэце трыста семдзесят студэнтаў плюс семдзесят педагогаў — штат не меншы, чым на кінастудыі, але ў нас парадак, мы не прапускаем нікому не патрэбныя сцэнарыі і можам здымаць дэбюты лепш за «Беларусьфільм».

Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Фота Ганны ЗАНКАВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.