Вы тут

Навошта Аргенціна развярнула дзяржаўны курс?


Калі ў шэрагу азіяцкіх краін дагэтуль ва ўладзе застаюцца рэжымы, якія прытрымліваюцца левых поглядаў, то ў Лацінскай Амерыцы, наадварот, намеціўся правы ўхіл. Яскравы прыклад такой радыкальнай змены курсу — Аргенціна. У канцы 2015 года правацэнтрыст Маўрысіа Макра быў абраны прэзідэнтам гэтай краіны. Прычым яго перавага была мінімальная, новы кіраўнік меў меншасць прыхільнікаў у парламенце. Але сітуацыя змянілася. Сёлета ў канцы кастрычніка ў Аргенціне прайшлі выбары ў заканадаўчыя органы ўлады. На іх пераканаўчую перамогу атрымала палітычная кааліцыя «Cambіemos» («Давайце зменім»), якая падтрымлівае Макра. Гэта цалкам змяняе палітычную панараму Аргенціны, дзе апошнія 70 гадоў, перажываючы ўзлёты і падзенні, панаваў толькі адзін галоўны гулец — перанізм. «Сёння перамагла ўпэўненасць у тым, што мы можам змяніць гісторыю назаўсёды. І гэта толькі пачатак, мы толькі пачалі рэфармаваць Аргенціну», — сказаў прэзідэнт. Навошта краіна «ўзяла ўправа»?


«Залатыя» мігранты

«Кейс» Аргенціны выкарыстоўваецца эканамістамі як прыклад вельмі няўдалай доўгатэрміновай эканамічнай палітыкі: краіна, якая магла б, карыстаючыся сваімі рэсурсамі, урадлівымі землямі, спрыяльным кліматам, удалым геаграфічным становішчам, стаць адным з сусветных лідараў, апынулася ў XXІ стагоддзі ў трэцім дзясятку краін па намінальным ВУП. Карупцыя, інфляцыя, рэгулярныя эканамічныя крызісы, моцная залежнасць ад замежных інвестараў, дэфолт — вось далёка не поўны спіс бедстваў, з якімі аргенцінцам давялося сутыкнуцца за апошнія сто гадоў, заўважае lenta.ru.

Незадоўга да Першай сусветнай вайны Аргенціна лічылася адной з самых паспяховых і багатых краін свету. У знакамітай працы эканаміста Ангуса Мэдзісана «Сусветная эканоміка: гістарычная статыстыка» адзначаецца, што ў 1913-м толькі сем краін свету мелі больш высокі даход у разліку на жыхара. Варта сказаць, што Аргенціна па тым паказчыку знаходзілася на адным узроўні з Францыяй і Германіяй і істотна апярэджвала такія краіны, як Італія і Іспанія. Суседняя Бразілія адставала ад Аргенціны ў пяць разоў, а Японія, адзін з сусветных лідараў канца XX стагоддзя, — амаль у тры разы. Каб зразумець, наколькі істотныя былі эканамічныя поспехі Аргенціны, дастаткова сказаць, што метро ў Буэнас-Айрэсе было запушчана яшчэ ў 1913 годзе, а сам горад эксперты тады параўноўвалі з Чыкага. Прычыны тагачаснага поспеху Аргенціны простыя. Па-першае, у яе распараджэнні былі практычна неабмежаваныя абшары свабоднай урадлівай зямлі (толькі ў Пампе плошча тэрыторый, прыдатных для ўзворвання, складала каля 500 тысяч квадратных кіламетраў). Па-другое, адносна высокі ўзровень адукацыі насельніцтва адкрыў магчымасці для прымянення ў сельскай гаспадарцы вядучых на той момант тэхналогій. У выніку мігранты, якія насялялі лацінаамерыканскую краіну, хутка зрабілі яе экспарцёрам збожжа, віна і мяса практычна ва ўсе рэгіёны свету. Перспектыўная Аргенціна з сярэдзіны XІX стагоддзя прыцягвала мільёны мігрантаў, якім стала цесна ў індустрыялізаванай Еўропе. Іспанцы, італьянцы, ірландцы, немцы, французы, шатландцы і нават арабы-хрысціяне — усе ўнеслі пасільны ўклад у развіццё лацінаамерыканскай дзяржавы. Прыток таннай, але даволі кваліфікаванай працоўнай сілы разам з высокім попытам на яе даў дадатковы штуршок эканоміцы, якая ў 1890—1910-х гадах расла прыкладна на шэсць працэнтаў у год, што ўтрая перавышала сярэднесусветны ўзровень.

Дэпрэсія і хунта

Перамены да горшага пачаліся ў Аргенціне падчас глабальнага крызісу 1929 года. Вялікая дэпрэсія ў ЗША і Еўропе ўдарыла ў першую чаргу па вытворцах сыравіны, у тым ліку і сельскагаспадарчай. Пры гэтым Аргенціну першапачаткова закранула не так моцна, як сумежныя дзяржавы. Ужо к сярэдзіне 1930-х ёй удалося вярнуцца да ўстойлівага эканамічнага росту, праўда ненадоўга. Аргенцінцы, якія прывыклі да пэўнага ўзроўню жыцця (а галоўнае, да яго стабільнага росту), аказаліся не гатовыя да некалькіх гадоў «зацягвання паясоў». У выніку ўладу ў краіне захапіла ваенная хунта, якая абараняла ў асноўным інтарэсы буйнога капіталу, асабліва брытанскага. Змена ўлады суправаджалася масавымі беспарадкамі, абвастрыла супярэчнасці ў грамадстве і росту эканомікі ніяк не спрыяла.

У 1943 годзе ў Аргенціне адбыўся новы ваенны пераварот. Ён адыграў ключавую ролю ў гісторыі краіны праз тое, што праклаў шлях у вялікую палітыку адной з самых супярэчлівых постацяў у Лацінскай Амерыцы XX стагоддзя — Хуану Перону, афіцэру, які ў новым урадзе заняў пасаду міністра працы. Ён спрыяў прыняццю новага заканадаўства ў інтарэсах працоўнага класа, і яно стала адным з самых прагрэсіўных на той момант у свеце. Пасля перамогі Перона на прэзідэнцкіх выбарах у 1946 годзе Аргенціна пайшла па сацыял-дэмакратычным шляху развіцця. Нягледзячы на тое што такая дзейнасць спрыяла пераадоленню расслаення і аднаўленню сацыяльнага міру ў грамадстве, на доўгай дыстанцыі эканоміцы была нанесена немалая шкода. У выпадку найменшых цяжкасцяў яго ўрад раз за разам уключаў друкарскі станок, усё больш разганяючы інфляцыю. Акрамя таго, Перону не ўдалося знайсці замену брытанскаму капіталу, які дамінаваў у краіне ў першай палове XX стагоддзя. Праект развіцця імпартазамяшчальнай прамысловасці таксама праваліўся, а велізарныя інвестыцыі ў яго з боку дзяржавы прывялі да таго, што традыцыйны аграрны сектар аказаўся пакінуты сам сабе і яго развіццё прыпынілася.

Пасля Перона (яго партыя была зрынута ў выніку ваеннага перавароту 1955 года) усё стала яшчэ горш: не маючы асабістай харызмы і каласальнага палітычнага ўплыву генерала, улады былі вымушаныя ўжываць сілу для вырашэння супярэчнасцяў. Палітычнае супрацьстаянне надзвычай абвастрылася, у краіне разгарнулася гарадская партызанская вайна. Эканоміка практычна перастала расці, і паўстала сітуацыя, якую назвалі «сацыялізм без плана, капіталізм без рынку», — гэта значыць у адной краіне спалучаліся найгоршыя рысы абедзвюх сацыяльна-эканамічных сістэм. Канчатковы крах гэтай палітыкі адбыўся ў 1982 годзе, калі Аргенціна пацярпела адчувальнае паражэнне ў вайне за Фалклендскія астравы. Высветлілася, што ваенная хунта не ўмее рабіць нават таго, чаму вучылася ўсё жыццё, — ваяваць. Генералы былі вымушаныя здаць уладу і правесці выбары, якія выйграў пераніст Рауль Альфансін. Але перамога дэмакратыі ў краіне нічога не змяніла ў эканамічнай практыцы: вярхушка заставалася вельмі карумпаванай, толькі цяпер не запалохвала, а падкупляла насельніцтва, не думаючы пра заўтрашні дзень.

Рэцэпт «цуду»

Новая спроба рэзка развярнуць курс адбылася ў пачатку 1990-х. За ёй стаялі прэзідэнт Карлас Менем і эканаміст Дамінга Кавалья. Менем, які ішоў ва ўладу пад ультрапапулісцкімі лозунгамі, пасля перамогі нечакана ператварыўся ў адэпта вольнага рынку і «сябра бізнесу». Ідэолагам рэформаў, пачатых урадам, стаў Кавалья, які бачыў корань зла ў перанісцкім сацыялізме і лічыў, што Аргенціна можа развівацца толькі пры дапамозе строгай фінансавай палітыкі і праграмы спрыяння замежнаму капіталу. Кавалья ўвёў у краіне так званы currency board — жорсткую прывязку песа да долара ЗША, такім чынам задушыўшы інфляцыю (у 1989 годзе цэны ў Аргенціне выраслі больш чым на 2000 працэнтаў) і забяспечыўшы фінансавую стабільнасць. У выніку эканоміка зноў пачала інтэнсіўна расці і ў свеце загаварылі пра «аргенцінскі эканамічны цуд» — даходы насельніцтва бесперапынку павялічваліся цягам амаль 10 гадоў.

Новай «вялікай дэпрэсіяй» для Аргенціны стаў фінансавы крызіс 1998 года ў Азіі, які чарговы раз ударыў па цэнах на сыравіну. Капітал збег з нестабільнай эканомікі, і банкаўская актыўнасць фактычна замерла. Крыху пазней была закранутая і ўся нацыянальная эканоміка, якая перажывала прыкладна тыя ж праблемы, што цяпер паўсталі перад Грэцыяй. Кавалья імгненна ператварыўся з героя ў ізгоя. Яму тут жа ўспомнілі нарошчванне дзярждоўгу, якое было названа галоўным рэцэптам «цуду», што заканамерна прывяло да краху. Масавае беспрацоўе выклікала да жыцця «маршы пустых каструль» і вяртанне да сілавога супрацьстаяння паміж уладай і грамадзянамі.

Аргенціна на працягу большай часткі ХХ стагоддзя пакутавала ад перыядычных эканамічных крызісаў, пастаяннага дэфіцыту фінансаў і бягучага рахунку, высокай інфляцыі, у выніку чаго павялічваўся знешні доўг краіны і адбываўся адток капіталу. Эканоміка дасягнула ніжняй мяжы ў 2001 годзе з рэальным ВУП на 18% меншым, чым у 1998-м, і з амаль 60% аргенцінцаў за мяжой беднасці. У сярэдзіне 2000-х гадоў, праўда, удалося вярнуцца да росту за кошт чарговага вітка цэн на сыравіну, але новы глабальны крызіс зноў перапыніў гэты рух. Левая палітыка прэзідэнта Крысціны Кіршнер аказалася такой жа спрэчнай, як і правая Карласа Менема. У выніку на 2013 год Аргенціна па ВУП на душу насельніцтва ў два з паловай разы прайгравала Італіі і Японіі. Адставанне ад такіх развітых сыравінных краін, як Аўстралія і Канада, павялічваецца з кожным дзесяцігоддзем. Нават у параўнанні з суседзямі (якіх з тых часоў таксама патрапала ладна) Аргенціна выглядае слаба. У 1913 годзе яе ВУП складаў 3,8 тысячы долараў (адаптаваных да 1990 года) на душу насельніцтва, тады як Чылі — менш за 3 тысячы долараў, а Бразіліі — і зусім 800 долараў. Праз сто гадоў Аргенціна і Бразілія ўжо знаходзіліся на адным узроўні (11,5 тыс. і 11,3 тысячы долараў), а вось Чылі апынулася далёка наперадзе: даход на душу насельніцтва ў дзяржаве па іншы бок Андаў перавышаў 15 тысяч долараў. Калі ў 2010-м ВУП Сярэбранай краіны вырас на 9,2 працэнта, то летась гэты паказчык склаў мінус 1,8%.

Аргенціна валодае багатай мінеральна-сыравіннай базай для развіцця прамысловасці. Па здабычы нафты краіна займае чацвёртае месца (пасля Венесуэлы, Эквадора і Бразіліі) у Лацінскай Амерыцы. Здабыча цалкам забяспечвае патрэбы краіны, і дзяржава «чорнае золата» не імпартуе. Аргенціна ўваходзіць у дзясятку вядучых краін па запасах урану. А вось багатых радовішчаў серабра (лац. «argentum»), ад якога пайшла назва краіны, тут няма. Расказы, у якія паверылі ў свой час іспанскія канкістадоры, засталіся ўсяго толькі чуткамі.

Эканоміка Аргенціны дагэтуль застаецца ў значнай ступені аграрнай. Адметнай рысай сельскай гаспадаркі гэтай дзяржавы ў параўнанні з іншымі краінамі Лацінскай Амерыкі з'яўляецца той факт, што яна не толькі цалкам забяспечвае сябе харчаваннем, але і экспартуе яго (пры гэтым у галіне занята толькі 2% працуючых). Доля аграпрамысловага сектара складае каля 10 працэнтаў, што ў разы вышэй, чым у большасці краін Еўропы. 60 працэнтаў прыпадае на сферу паслуг і каля 30 працэнтаў — на прамысловасць.

Рэформы ад Макра

Чарговая змена курсу выглядае як спроба распачаць жыццёва неабходныя рэформы. Макра і яго прыхільнікі да нядаўняга часу прадстаўлялі сабой толькі невялікую групу людзей, якая ўзначальвала мясцовыя органы ўлады, а цяпер яны становяцца галоўнай дзеючай сілай усёй аргенцінскай палітыкі. «Мы ўваходзім у новы этап змен. Аргенціна не павінна спыняцца і баяцца рэформаў», — пракаментаваў вынікі парламенцкіх выбараў прэзідэнт Макра. Як адзначыў у размове з «Коммерсантом» кіраўнік дэпартамента Еўразіі Інстытута міжнародных адносін Нацыянальнага ўніверсітэта Ла-Платы Паола Бота, правядзенне эканамічных рэформаў — першае магчымае наступства перамогі Cambіemos на выбарах. Сярод асноўных прапаноў — скарачэнне падаткаў і дзяржаўных выдаткаў, а значыць, і сацыяльных выплат. Пры гэтым Макра адзначыў, што ў Аргенціне «дзве праблемы: людзі, якія не маюць працы, і практычна палова аргенцінцаў, якія працуюць незаконна».

«Я ганаруся тым, што мне ўдалося сфарміраваць самы высокапрафесійны ўрад за апошнія 50 гадоў, — адзначыў Маўрысіа Макра ў інтэрв'ю іспанскаму выданню Іnfolatam. — Шмат хто з членаў урада былі ў маёй камандзе, калі я на працягу многіх гадоў быў мэрам Буэнас-Айрэса. Нам даводзіцца прымаць цяжкія, балючыя і непапулярныя рашэнні, але мы заўсёды думаем пра тое, як яны паўплываюць на найбольш уразлівыя катэгорыі насельніцтва. Нам удалося дамагчыся таго, што дзесяць мільёнаў аргенцінцаў сталі атрымліваць дадатковую сацыяльную падтрымку. І гэта толькі першыя крокі ў гэтым кірунку».

Макра заўважыў, што яго ўрад закладвае асновы для развіцця краіны. І арыентуецца на доўгатэрміновую перспектыву, каментуе El Іntransіgente. На думку прэзідэнта Аргенціны, краіна «ўстае на ногі», з'яўляюцца прыкметы паляпшэння стану эканомікі, «кожны год будзе лепшы за папярэдні». Праверыць гэтыя сцверджанні можа толькі час.

Захар БУРАК

burak@zvіazda.by

Загаловак у газеце: Сярэбраная краіна «ўзяла ўправа»

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Культура

Альманах маладых рэжысёраў нацыянальнай кінастудыі: чаго чакаць?

Альманах маладых рэжысёраў нацыянальнай кінастудыі: чаго чакаць?

«Беларусьфільм» загаварыў пра зборнік кароткаметражак маладых рэжысёраў яшчэ тады, калі гэта было толькі ідэяй.

Грамадства

Сямейныя пары з Глыбокага ў новым праекце расказваюць свае гісторыі

Сямейныя пары з Глыбокага ў новым праекце расказваюць свае гісторыі

​Тут ўжо паўгода доўжыцца сямейны праект «Заўтра было каханне». 

У свеце

Чаму «закіпела» Зімбабвэ?

Чаму «закіпела» Зімбабвэ?

Сёлетні лістапад у Зімбабвэ насамрэч увайшоў у гісторыю.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Некалі ў нашых вёсках людзі былі маладзейшыя. Ва ўсякім разе амаль усе яны трымалі кароў.