26 Люты, нядзеля

Вы тут

Ці можна разбагацець, займаючыся навукай?


«Мая любоў — цытахром Р450, вывучэнню якога прысвечана большая частка жыцця. А ўвогуле, пасля 45 гадоў працы ў сферы біяарганічнай хіміі, я магу з упэўненасцю сцвярджаць, што, з хімічнага пункту погляду, жыццё чалавека — вельмі простая рэч. Гэта сукупнасць мноства хімічных рэакцый, якія адначасова працякаюць у часе і прасторы», — такую нечаканую заяву пачулі ад члена-карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук, доктара хімічных навук, прафесара Сяргея УСАНАВА ўдзельнікі «Сустрэчы пакаленняў вучоных», якая прайшла ў галоўным храме навукі. Арганізатарамі маштабнага мерапрыемства выступілі НАН Беларусі і Рэспубліканскае грамадскае аб'яднанне «Белая Русь». На сустрэчу з вядучымі даследчыкамі, акадэмікамі, членамі-карэспандэнтамі акадэміі былі запрошаны больш за чатыры сотні студэнтаў, магістрантаў і аспірантаў, якія праяўляюць цікаўнасць да навуковай дзейнасці. Падчас своеасаблівай «прома-акцыі» акадэмічнай навукі масцітыя вучоныя расказвалі моладзі пра свой шлях у навуку, пра тое, над чым яны сёння шчыруюць у даследчых лабараторыях, давалі парады, як дабіцца поспехаў у навуковай сферы і знайсці сваё «месца пад сонцам». Ва ўсіх ахвотных была таксама магчымасць наведаць вядучыя навукова-практычныя цэнтры і акадэмічныя інстытуты.


Мо­ладзь вель­мі ўваж­лі­ва слу­ха­ла ака­дэ­мі­каў...

Вучоны — «штучны тавар»

Старшыня прэзідыума НАН Беларусі, акадэмік Уладзімір ГУСАКОЎ прызнаўся, што ў студэнцкія гады пра навуковую кар'еру нават не марыў. І толькі прыйшоўшы на вытворчасць зразумеў, што трэба працягваць распачатыя падчас студэнцтва навуковыя пошукі. Таму паступіў спачатку ў завочную аспірантуру, а потым працягваў вучобу ўжо вочна.

— У тыя часы спецыяльна ў навуку нікога не запрашалі, але паток з ахвотных рэалізоўваць сябе ў гэтай сферы не спыняўся, — усміхаецца Уладзімір Гусакоў. — Калі б мне сёння прыйшлося пераконваць маладога чалавека зрабіць свой выбар на карысць навукі, то я, напэўна, сказаў бы яму, што толькі навука стварае неабмежаваныя магчымасці для раскрыцця здольнасцяў і таленту. Сёння трэцяя частка навукоўцаў у акадэміі — гэта моладзь: кампетэнтная, таленавітая, перспектыўная, на якую мы робім стаўку. Штогод у Нацыянальную акадэмію навук уліваецца каля 350 маладых спецыялістаў. Дэфіцыту кадраў у нас няма, задача амаладжэння выконваецца. Да таго ж я ўпэўнены, што масавасць у навуцы зусім непатрэбная. Вучоны — гэта «штучны тавар», і толькі адзінкі могуць быць генератарамі ідэй, таму ў навуку павінны прыходзіць яркія асобы...

Уладзімір Гусакоў расказаў гасцям, што ў хуткім часе свет зменяць 10 прарыўных тэхналогій — воблачныя тэхналогіі, уключаючы мабільны інтэрнэт і інтэрнэт «рэчаў», аўтаматызацыя інтэлектуальнай працы, электронная робататэхніка, самакіравальныя тэхнічныя комплексы (аўтамабілі), даследаванні ў галіне геномікі (чалавека, жывёл і раслін), найноўшыя магутныя накапляльнікі энергіі, трохмерны друк і кампазіцыйныя нанаматэрыялы. Па ўсіх гэтых кірунках паглыблена працуе і беларуская навука, і нашы вынікі прызнаюцца вядучымі сусветнымі цэнтрамі.

Героі свайго часу

Старшыня рэспубліканскага грамадскага аб'яднання «Белая Русь» Аляксандр РАДЗЬКОЎ падкрэсліў, што многія вучоныя зрабілі свае адкрыцці ў зусім «юныя гады». Як, напрыклад, нарвежскі матэматык Нільс Хенрык Абель, які памёр ва ўзросце 26 гадоў. Усе яго адкрыцці намнога апераджалі ўзровень навукі першай паловы ХІХ стагоддзя. Працы вучонага, дасланыя ў Парыжскую акадэмію навук і перададзеныя знакамітаму французскаму матэматыку Кашы, былі згублены. На ліст выдатнаму нямецкаму матэматыку Гаўсу адказу не было. У выніку Нільса Абеля, які здзейсніў пераварот у навуцы, звялі ў магілу цяжкая хвароба і жабрацкае існаванне. А ў ХХІ стагоддзі нарвежскім урадам была заснаваная Абелеўская прэмія, якую паспелі ахрысціць «матэматычнай Нобелеўскай прэміяй» — сёння гэта адна з самых прэстыжных узнагарод у матэматыцы. Яе пераможцаў вызначае Міжнародны матэматычны саюз і Еўрапейскае матэматычнае таварыства.

Яшчэ адзін не менш красамоўны прыклад — жыццё французскага матэматыка Эварыста Галуа, забітага на дуэлі ў 20-гадовым узросце. Ён загінуў раней, чым паспеў стаць вядомым у навуковых колах. Усяго за чатыры гады захаплення матэматыкай Галуа зрабіў адкрыцці, якія ставяць яго на адзін узровень з найбуйнейшымі матэматыкамі ХІХ стагоддзя. Фактычна заклаў асновы сучаснай алгебры, але прызнанне прыйшло да Галуа толькі праз 40 гадоў пасля яго смерці...

Праўда, і вялікія таксама памыляюцца. Пра гэта моладзі расказаў аўтар больш чым 420 навуковых работ акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук, доктар геаграфічных навук, прафесар Уладзімір ЛОГІНАЎ:

— Кароль віктарыянскай фізікі лорд Кельвін настойваў на тым, што сонечная актыўнасць не мае ніякага дачынення ні да палярнага ззяння, ні да магнітных бур на Зямлі. А знакаміты савецкі акадэмік Андрэй Монін (геафізік, акеанолаг і матэматык) яшчэ ў 70—80-я гады ХХ стагоддзя быў упэўнены ў тым, што «сувязь паміж сонечнымі цыкламі і надвор'ем на Зямлі — толькі ўдалыя вопыты па самаўнушэнні». Але сёння гэта ўжо ні ў кога не выклікае сумненняў.

Прагнозы кліматолага

Міні-лекцыю вядомага кліматолага пра прычыны змянення клімату на Зямлі і тое, як надвор'е паўплывала на ход гісторыі, студэнты і аспіранты праслухалі з захапленнем.

— Не варта думаць, што мы сёння жывём у нейкім унікальным перыядзе і пацяпленне, якое назіраем, першае ў гісторыі, — адразу паспрабаваў разбурыць распаўсюджаны стэрэатып Уладзімір Логінаў. — Нават у Пушкіна ў рамане «Яўген Анегін» ёсць такія радкі: «В тот год осенняя погода / Стояла долго на дворе / Зимы ждала, ждала природа / Снег выпал только в январе». Гэта мастацкі доказ таго, што і раней былі такія ж цёплыя зімы, як цяпер.

Акадэмік сцвярджае, што 2015—2016 гады не сталі б самымі гарачымі ў найноўшай гісторыі, калі б не магутнае Эль-Ніньё — пацяпленне на некалькі градусаў у Ціхім акіяне. А паколькі цеплаёмістасць акіяна ў тысячу разоў большая за цеплаёмістасць паветра, гэтыя некалькі градусаў вады моцна награваюць атмасферу, прыводзячы да ўсплеску тэмператур.

— Мой прагноз на тры найбліжэйшыя гады? Глабальная тэмпература панізіцца, таму што Эль-Ніньё — прыродная з'ява, якая паўтараецца праз 3—5 гадоў. Тады наступіць эпоха Ла-Нінья — тэмпература ў акіяне пачне зніжацца, і глабальная тэмпература пойдзе ўслед за ёй. Калі я маю рацыю, то тэмпература да 2019—2020 года (усё залежыць ад магутнасці і працягласці Эль-Ніньё) зменшыцца на 0,1—0,2 градуса ў параўнанні з 2014—2016 гадамі. Тэмпературная анамалія ў Беларусі тры апошнія гады была самая высокая. У наступныя тры гады тэмпература ў нашай краіне будзе ў сярэднім на адзін градус ніжэйшая, чым у 2014—2016 гадах. Ці маю я рацыю, вы хутка самі зможаце праверыць, — смела прапанаваў Уладзімір Логінаў.

...а по­тым з за­да­валь­нен­нем фа­та­гра­фа­ва­ла­ся з імі.

Не месца для зайздрасці

І ўсё ж такі, як быць тым маладым людзям, якія пакуль яшчэ вагаюцца, куды ім ісці: на вытворчасць, у бізнес ці ўсё ж такі ў навуку?

— Гэты шлях вельмі складаны. І грошай вялікіх вы тут не заробіце, — шчыра папярэдзіў маладых людзей акадэмік, дырэктар Інстытута хіміі новых матэрыялаў НАН Беларусі, доктар хімічных навук, прафесар Уладзімір АГАБЕКАЎ: — Не менш важна мець надзейны тыл. Мая жонка ахвяравала сваёй кар'ерай дзеля таго, каб я займаўся навукай. Толькі ўявіце сабе сітуацыю: вы будзеце гарэць навукай, а ваша абранніца будзе казаць вам штодня: «Ідзі зарабляй грошы». Навука не церпіць мітусні, тут нельга разлічваць на імгненны эфект, як у песні «Мы хотим сегодня, мы хотим сейчас». Гэта вялікая праца, але праца — удзячная. У навуцы ўсё трэба рабіць грунтоўна. На мой погляд, не трэба баяцца змяняць тэматыку і навуковую школу. Навука — гэта вялікая супольнасць, і тут няма месца зайздрасці, вы павінны паважаць сваіх калег, спаборнічаць з імі, але не зайздросціць...

Сучасная навука — гэта камандная гульня. Таму вучыцца рабоце ў камандзе трэба яшчэ ў магістратуры. Яе дзейнасць трэба перабудоўваць. Няхай яшчэ на гэтай ступені вышэйшай школы ў адным калектыве збіраюць хімікаў, матэматыкаў, праграмістаў, інжынераў-тэхнолагаў... Бо ўсе задачы сёння вырашаюць не адзіночкі, а мультыпрофільныя каманды спецыялістаў.

Трамплін для росту

— Якія фактары вызначаюць поспехі ў навуцы? Першае — гэта інтарэс. Калі вам нецікава займацца навукай, нецікава штосьці даследаваць, то ніякія замежныя паездкі і іншыя даброты не прывядуць вас да поспеху, — упэўнены акадэмік, заслужаны энергетык Рэспублікі Беларусь Аляксандр МІХАЛЕВІЧ. — Другое — гэта няўдачы. Як ні дзіўна, але мой асабісты досвед даказвае, што менавіта яны вельмі моцна спрыяюць прафесійнаму росту і вырашэнню праблем. Калі ў вас усё добра складваецца з самага пачатку, рыхтуйцеся да падвоху. А калі сутыкнуліся з няўдачай, то шукайце яе прычыны: рашэнне можа знаходзіцца зусім не ў тым месцы, дзе вы шукаеце. Разгадка можа хавацца ў тых дробязях, на якія ты не звяртаеш увагу. Дробязяў у навуцы ўвогуле не бывае...

Трэцяе — гэта баланс. Для таго, каб займацца навукай, безумоўна, трэба ведаць сітуацыю ў сваёй навуковай вобласці: над чым працуюць твае калегі, якіх яны дасягнулі поспехаў. Але асабіста я для сябе вылучаю перыяды, калі не чытаю ніякую літаратуру, а засяроджваюся толькі на ўласнай рабоце. Пры гэтым ведаю людзей, якія вельмі шмат увагі надаюць літаратурнаму агляду, яны заўсёды ў курсе ўсіх апошніх падзей, але іх справа наперад не рушыцца. Таму я і выступаю за разумны баланс.

Член-карэспандэнт НАН Беларусі, дырэктар Інстытута мікрабіялогіі НАН Беларусі, генеральны дырэктар дзяржаўнага навукова-вытворчага аб'яднання «Хімічны сінтэз і біятэхналогіі», доктар біялагічных навук Эмілія КАЛАМІЕЦ канстатуе:

— Шлях у навуку ва ўсіх розны. Здараецца, што ты і не марыў, і не планаваў, а аказаўся ў самым эпіцэнтры. Я закончыла політэхнічны інстытут, і біялогія ў маім рэйтынгу школьных дысцыплін займала апошнія месцы. Але ў выніку мае веды аказаліся запатрабаванымі ў мікрабіялогіі. Менавіта тут я змагла рэалізаваць усё, што я ведала, у мяне з'явілася магчымасць кіраваць магутнай сілай. Тым, хто сёння шукае адказы на свае пытанні, я скажу, што калі ты ў школе бяжыш пасля ўрокаў дамоў, каб рашыць цяжкую задачку, то гэта першы крок у навуку. Калі ты, будучы студэнтам, закрыў канспект і думаеш пра тое, што трэба яшчэ пашукаць дадатковую літаратуру, то гэта другі крок. Галоўнае зразумець, што навукай трэба жыць паўсюдна: і дома, і ў гасцях, і на дачы, і ў водпуску. Проста прасядзець ад званка да званка тут не атрымаецца... У мяне была супрацоўніца, якая з адной лічбы развівала мноства ідэй. Але ёсць і такія маладыя супрацоўнікі, якія атрымаюць патрэбную лічбу, а далей іх ужо нічога не цікавіць..

Старшыня Савета маладых навукоўцаў аддзялення хіміі і навук аб Зямлі, кандыдат хімічных навук Таццяна ПЛІСКО таксама лічыць, што навука — гэта асаблівы лад жыцця. Прычым у сучасных рэаліях вучоны павінен не толькі генерыраваць ідэі, але і ўмець арганізаваць навуковае даследаванне, сфарміраваць навуковую групу, падумаць, каму могуць быць цікавыя вынікі гэтага даследавання. Вось толькі ў нашых універсітэтах гэтаму не вучаць. На сустрэчы Таццяна прэзентавала новы праект «Вучоны пад ключ» — пяцідзённую школу для аспірантаў, магістрантаў і таленавітых маладых навукоўцаў, дзе іх будуць вучыць усяму: ад падрыхтоўкі навуковых публікацый, прэзентацый, праектаў і дысертацый «пад ключ» да знаёмства з вопытам паспяховай прадпрымальніцкай дзейнасці ў навуцы. Але гэта ўжо асобная тэма для размовы...

Надзея НІКАЛАЕВА

nіkаlаеvа@zvіаzdа.bу

Загаловак у газеце: Шлях у акадэмікі

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Максімальная стаўка па валютным дэпазіце - 2.5% гадавых

Максімальная стаўка па валютным дэпазіце - 2.5% гадавых

Аднак пры выбары дэпазітаў трэба звяртаць увагу не толькі на памер працэнтаў.

Грамадства

Карэспандэнт «Звязды» наведаў морг

Карэспандэнт «Звязды» наведаў морг

І пастараўся праверыць міфы і чуткі, зняпраўдзіць стэрэатыпы.

Грамадства

Уступныя іспыты рэфармуюць?

Уступныя іспыты рэфармуюць?

А ў школах могуць увесці так званыя міністэрскія кантрольныя работы.

Грамадства

Як працуе жодзінскі Цэнтр патрыятычнага выхавання моладзі «Вектар»

Як працуе жодзінскі Цэнтр патрыятычнага выхавання моладзі «Вектар»

За 18 гадоў існавання праз Цэнтр патрыятычнага выхавання моладзі «Вектар», што ў Жодзіне, прайшло больш як тры тысячы падлеткаў.