23 студзеня, аўторак

Вы тут

Як «Звязда» пісала гісторыю (1928—1937)


Напярэдадні стагадовага юбілею «Звязда» працягвае гартаць старыя газетныя падшыўкі, каб прыгадаць, якім бачылі і адлюстроўвалі жыццё Беларусі ў мінулым стагоддзі нашы калегі-журналісты. Сёння на чарзе — няпросты дзесяцігадовы адрэзак з 1928 па 1937 год, які ўмясціў у сябе індустрыялізацыю і калектывізацыю, шырокую антырэлігійную кампанію і барацьбу з ухіламі ад генеральнай лініі партыі, прыняцце новых канстытуцый СССР і БССР, аднадзённы і прызнаны пазней несапраўдным перапіс насельніцтва і рэформу беларускага правапісу, стаханаўскія рэкорды і рэпрэсіі «ворагаў народа»...


У 1929 го­дзе га­зе­та пры­ма­ла ўдзел у фо­та­кон­кур­се,  аб­ве­шча­ным Цэнт­раль­ным са­ве­там праф­са­юзаў Бе­ла­ру­сі,  і вы­лу­чы­ла сваю прэ­мію для най­леп­ша­га ама­тар­ска­га фо­та­гурт­ка.

Супраць непісьменнасці, п'яніц і... бюракратаў

Мяркуючы па газетных публікацыях, Беларусь канца 1920-х стаіць на трох кітах калектывізацыі, кааперацыі і індустрыялізацыі — поспехі і новыя задачы ў гэтым рэчышчы разглядаюцца з нумара ў нумар. Але, вядома, хапае ў маладой рэспублікі і нявырашаных пытанняў.

Вось што падкрэслівае ў артыкуле «На сучасныя тэмы» тагачасны старшыня ЦВК БССР А. Чарвякоў (тагачасная арфаграфія захавана. — «Зв.»): «Галоўнымі перашкодамі на шляхох далейшага сацыялістычнага будаўніцтва Савецкай Беларусі трэба лічыць недастатковую пісьменнасьць нашага насельніцтва і амаль што поўную адсутнасьць добрых дарог. ...Мы бачым, што такія рэчы, як радыё, кіно, трактар, электрычнасьць і іншыя, што павінны быць звычайнай, самай неабходнай прыладай нашага жыцьця, пакуль што існуюць, як нешта надзвычайнае, дзіўнае. А часта бывае і так: ёсьць гучнагаварыцель-радыё, але ён маўчыць (50 проц. усіх радыё-установак на вёсцы маўчаць), ёсьці кіно-апарат, але не працуе, ёсьць трактар — няма трактарыста, ёсьці агранамічная станцыя, але і сам аграном купляе капусту. І няма ведаў, уменьня, навыкаў у людзей, каб паставіць, пусьціць, пакіраваць машынай. Гэта наша агульная бяда. Нам трэба выходзіць з бяды».

Дзеля гэтага, у прыватнасці, усё больш напружана працуюць тэхнікумы і ВНУ — апошнія павялічваюць прыём, прывабліваюць таленавітых студэнтаў стыпендыямі і робяцца ўсё больш прэстыжнымі: так, у 1928 годзе на 712 месцаў у ВНУ пададзена 1700 заяў.

Наконт якасці школьнай адукацыі «Звязда» наогул разгарнула шырокамаштабную грамадскую дыскусію «Чым хварэе наша школа». «Настаўнік у пагоні за вялікімі заробкамі набірае па 35—40 тыднёвых гадзін усюды, дзе толькі можна. Ці можа такі настаўнік быць выхаваўцам? Вядома, не. Ён толькі тое і робіць, што бяжыць са школы ў школы і «дае лекцыі», — прызнаюць удзельнікі гэтага «абгаварэньня хібаў і недахопаў выхаваўчай працы».

Яшчэ адна тэма, што выразна прасочваецца на газетных старонках — антырэлігійная прапаганда. У 1929 годзе ў Мінску нават праходзіць І Усебеларускі з'езд бязбожнікаў, у якім удзельнічаюць 50 дэлегатаў-актывістаў з усіх рэгіёнаў. Праўда, значная іх частка не зацятыя барацьбіты з рэлігіяй, а гэткія хітраватыя філосафы кшталту 68-гадовага бязбожніка Івашкі з Бабруйшчыны, які сказаў карэспандэнту «Звязды» літаральна наступнае: «Няма чаго глядзець на неба, у гэтым мы ўпэўніліся. Нас стагоддзямі ашуквалі. Зараз мы кажам: ты, бог, сядзі сабе на небе, а мы на зямлі будзем рабіць, што хочам». І тым не менш антырэлігійныя артыкулы друкуюцца рэгулярна, асабліва напярэдадні «царкоўных святаў» — Каляд, Вялікадня і г.д., у якія рабочых заклікаюць выходзіць на працу і пры тым адлічваць заробак у фонд індустрыялізацыі краіны.

На чарговы віток выходзіць барацьба з алкагалізмам, у якую ўносіць пэўную лепту і «Звязда», прадстаўляючы чытачам «галерэю злосных алкаголікаў» з канкрэтнымі прозвішчамі і апісаннямі «подзвігаў». «За 15 дзён лістапада міліцыя затрымала ў п'яным выглядзе 66 рабочых і служачых, з іх 17 будаўнікі, па 4 — друкары і харчавікі, па 3 — транспартнікі і чыгуначнікі... А колькі рабочых п'юць дома і ў піўных, але не трапляюць у міліцыю, бо ў іх «характар спакойны!» — з абурэннем зазначае газета.

Селькоры і рабкоры па ўсёй краіне рэгулярна складаюць так званы лісток рабоча-сялянскай інспекцыі «Пад агонь крытыкі мас!», праз які гучна распісваюць прыклады адміністрацыйнага свавольніцтва. Таксама ў канцы 1920-х становіцца рэгулярнай рубрыка «Звязда» дапамагла» — рэха газетных публікацый, паводле якіх адказныя асобы на месцах праводзілі праверкі і паказальную барацьбу са спекулянтамі, бюракратамі і г.д.

Свя­точ­ны 5000-ы ну­мар «Звяз­ды»  вый­шаў па­вя­лі­ча­ным у не­каль­кі ра­зоў ты­ра­жом.

Выканаць і перавыканаць

У 1929 годзе бяруць старт адразу дзве новыя ідэі — сацыялістычнае спаборніцтва і барацьба з «прагуламі, разгільдзяйствам і працоўнай расхлябанасцю». «Працоўным уздымам мільёнаў зьмяцем дэзертыраў вытворчага фронту!» — заклікала «Звязда», паведамляючы, што рабочыя Добрушскай папяровай фабрыкі ў першы ж дзень сацспаборніцтва павялічылі дзённую выпрацоўку паперы з 33 да 44 тон і ўрачыста паабяцалі, што за колькасцю будзе ісці следам і якасць.

У сацспаборніцтва ўключаюцца нават... рэдкалегіі насценгазет, якія абяцаюць, у прыватнасці, «у заметках асьвятляць пытаньні палітычна-грамадзкага значэньня і ні ў якім выпадку не зьмяшчаць матэрыялаў асабістага склочнага характару» і «больш разгарнуць масава-выхаваўчую работу сярод рабселькораў».

У БССР у межах спаборніцтва праходзіць пераклічка калгасаў і прадпрыемстваў імя У.І. Леніна — кожны мусіць зрабіць справаздачу аб сваіх дасягненнях і даць павышаныя абязацельствы аб перавыкананні вытворчых планаў.

Выканаць і перавыканаць — гэта наогул адзін з самых распаўсюджаных заклікаў у вытворчасці і сельскай гаспадарцы. Вось тыповыя для 30-х загалоўкі артыкулаў «Звязды», якія гавораць самі за сябе: «Зябліву — ударны тэмп!», «Торфазавод «Шлях сацыялізму» перавёў машыны на кругласутачную работу», «600.000 тон сена другога ўкосу — у кармовы балянс», «За 1000 сьвінаматак!», «Да 1 кастрычніка, не пазней, пусьціць 11 ільназаводаў».

А вось проста ўзорная заметка 1931-га: «Бабруйскія будаўнікі пабілі ўсесаюзны рэкорд па складваньні стандартных дамоў. 18 жніўня рабочыя-будаўнікі пад кіраўніцтвам лепшага тэхніка-ўдарніка Кільчэўскага склалі стандартны дом на працягу 20 гадзін у той час, калі звычайна на гэту работу траціліся тры тыдні». Цікава, ці многія з нас сёння пагадзіліся б жыць у такім «ударна ўзведзеным» доме?

У 1932 годзе «Звязда» пачынае публікаваць так званыя «Чырвоную і Чорную дошкі» — спісы ўдарнікаў сельскай гаспадаркі і, адпаведна, тых, хто адстае. Калі першых ухваляюць і ўсяляк заахвочваюць, то кіраўнікоў «правальных» гаспадарак за зрыў тэмпаў сяўбы альбо ўборачнай могуць папросту зняць з пасады. Таму газета нястомна падганяе «разгільдзяяў» і патрабуе ва ўльтыматыўнай форме: «Ні адной бульбіны не пакінуць у полі», «Па-баявому падрыхтавацца да веснавой сяўбы», «Поўнасьцю ссыпаным і ачышчаным насеньнем, добраякасна адрамантаваным трактарам сустрэць бальшавісцкую вясну!». Дзеля большага заахвочвання ўдарнікаў у 1935 годзе ў Мінску перад Домам урада, як згадвае газета, усталявана Дошка гонару, куды заносіліся «асоба-выдатныя калгасы, якія ўсёй сваёй работай і выкананнем абавязацельстваў перад дзяржавай, сваёй згуртаванасцю вакол партыі і савецкай улады даказалі на справе, што яны заслужылі звання самых лепшых калгасаў БССР».

У 1935 годзе ўдарная праца і перавыкананне вытворчых нормаў набылі новае дыханне з пачаткам стаханаўскага руху — паслядоўнікі данбаскага шахцёра А. Стаханава, які за змену здабыў 102, а крыху пазней 227 тон вугалю пры норме ў 7 тон, адзін за адным паказвалі недасяжныя раней працоўныя вынікі. «Звязда» прысвяціла беларускім стаханаўцам увесь святочны першамайскі нумар 1936-га, даводзячы фактамі, што «жыць стала лепш, жыць стала весялей».

У 1935—1936 гг. ста­ха­наў­цы бы­лі час­ты­мі ге­ро­я­мі  га­зет­ных пуб­лі­ка­цый.

Чорныя плямы «генеральных чыстак»

У 1929—1930 гг. паводле рашэння XVІ канферэнцыі ВКП(б) праходзіць «генеральная» агульнапартыйная чыстка. «Шырока разгортваючы крытыку і самакрытыку, сваячасова выпраўляючы памылкі і хібы ў практыцы праверкомаў, узьнімем праверку і чыстку партыі на яшчэ большую прынцыповую, палітычную вяршыню. Трэба скарыстаць чыстку партыі для ўзмацненьня барацьбы з тэорыяй і практыкай правага апартунізму і прымірэнцтвам да яго, а таксама з «левымі» загібамі і рэцыдывамі трацкізму», — пералічвае «Звязда» арыенціры маштабнай праверкі камуністаў на адпаведнасць генеральнай лініі партыі.

Да гэтага часу з вясковых ячэек ужо выключаны ўсе «падкулачнікі і п'яніцы», а таксама наогул усе падазраваныя ў «правым ухіле». Акрамя таго, чыстка распаўсюдзілася на беспартыйных служачых савецкіх устаноў.

...«Класава чужынскія», варожыя элементы ў 30-х гадах правяраючыя розных рангаў шукалі не толькі ў вёсцы і на вытворчасці, але і ў колах інтэлігенцыі — сярод навукоўцаў, у тым ліку акадэмікаў, вядомых літаратараў, грамадскіх дзеячаў. Адным з трывожных званочкаў стала разгорнутая на старонках «Звязды» дыскусія «Аб шляхох развіцьця беларускага тэатру», ініцыятары якой патрабавалі ад дзеячаў мастацтва «шырока разгарнуць крытыку дробна-буржуазнай ідэалёгіі і барацьбу з рознымі відамі прымірэнства», заклікаючы стварыць «культуру нацыянальную па форме і пралетарскую па зьмесьце». Тыя ж, хто, на думку назіральнікаў з НКУС, дапускаў «хістанні» і быў насуперак згортванню палітыкі нацыяналізацыі савецкіх рэспублік заўважаны ў «адраджэнскіх настроях», браліся пад асаблівую ўвагу і кантроль. Партыйная рыторыка «рашучай барацьбы з праявамі вялікадзяржаўнага шавінізму» пакрысе змяняецца на заклікі «Усе на вайну супраць мясцовага нацыяналізму!».

У 1930 годзе ДПУ распачала сумнавядомую справу «Саюза вызвалення Беларусі» — міфічнай нацыяналістычнай антысавецкай, контррэвалюцыйнай арганізацыі, лідарам якой нібыта з'яўляўся Янка Купала. Адпаведная кампанія па фарміраванні грамадскай думкі праходзіла ў прэсе. Так, у маі 1930 года «Звязда» надрукавала ўзгоднены на найвышэйшым узроўні — у ЦК КП(б)Б — артыкул вядомага ідэолага Л. Бэндэ «Шлях паэта», дзе Купала быў названы «ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму». А ўжо ўлетку адбыліся арышты і абвінавачанні — тагачаснага старшыні Акадэміі навук Усевалада Ігнатоўскага, пісьменніка і старшыні Саўнаркама БССР Зміцера Жылуновіча, акадэмікаў Вацлава Ластоўскага і Язэпа Лёсіка, рэктара БДУ Уладзіміра Пічэты, гісторыка Фёдара Забелы і іншых (усяго звыш 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі). Не вытрымаўшы цкавання, першы народны паэт Беларусі Янка Купала зрабіў спробу самагубства. Абвінавачанні з паэта ў рэшце рэшт знялі, але якой цаной! У снежні 1930 года на старонках «Звязды» як адной з самых уплывовых беларускіх газет быў апублікаваны пакаянны «Адкрыты ліст» з яго подпісам (як лічаць многія даследчыкі, напісаны ніяк не цяжка хворым Купалам, а ўсё тым жа ідэолагам Бэндэ): «Не магу змоўчаць і павінен тут выказаць свой гарачы пратэст і вялікае абурэнне супраць таго, як яны, гэтыя нацыянал-фашысты, служаць сацыяльна-нацыянальнаму вызваленчаму руху Зах. Беларусі, якая стогне пад пятою акупантаў... Буржуазія, як замежная, так і ўнутраная, не перабірае ніякімі метадамі і сродкамі барацьбы супроць СССР. Шкодніцтва, дыверсія, шпіёнства, інтэрвенцыя — усё гэта пускаецца ў ход, каб толькі зруйнаваць такія бастыёны сацыялізму, як індустрыялізацыя і калектывізацыя, абы толькі ўзарваць пяцігадовы план, які ажыццяўляецца нечуваным уздымам і захапленнем рабочага класа і бядняцка-серадняцкага сялянства пад кіраўніцтвам Камуністычнай партыі...» Усяго па справе «Саюза вызвалення Беларусі» было асуджана 86 чалавек.

Наступная «генеральная чыстка», якая ішла на працягу 1933 года, стала яшчэ больш масавай — «вычышчэнню» падлягалі класава чужынскія і варожыя элементы, кар'ерысты, шкурнікі і бюракраты; словам, як зазначыў М. Галадзед на старонках «Звязды», усе «элемэнты, якія разлажыліся, перарадзіліся і прымазаліся». Пад маркай барацьбы прайшоў цэлы шэраг гучных судовых спраў — напрыклад, па справе «контр-рэвалюцыянераў-шкоднікаў з Белдзяржснабу», за ходам якой пільна сачыла «Звязда». Абвінавачваліся ў раскраданні дзяржмаёмасці звыш 20 чалавек, ад «калчакоўцаў», «спекулянтаў і гандляроў» да малапісьменных сялян. Для 10 фігурантаў пракурор запрасіў вышэйшую меру пакарання; яшчэ дзесяць чалавек атрымалі 10 гадоў пазбаўлення волі з высылкай і канфіскацыяй. «Злодзеям грамадскай уласнасьці, якія хочуць гэтым затрымаць наша сацыялістычнае будаўніцтва, ня можа быць ніякай літасці», — даводзіць карэспандэнт «Звязды», наўрад ці прадбачачы, што і ў самой рэдакцыі неўзабаве будуць выяўленыя «ворагі».

Але, бадай, найстрашней гартаць старонкі «Звязды» за 1937-ы. Вось вытрымка з артыкула «Калі вораг не здаецца — яго знішчаюць»: «Паведамленне пракуратуры СССР аб выкрыцці органамі НКУС трацкісцкага «паралельнага цэнтра» ў складзе Пятакова, Радэка, Сакольнікава, Серабракова і іншых выклікала велізарнае народнае абурэнне да тройчы праклятых ланцуговых сабак фашызма. ...Тысячны калектыў рабочых мінскага вагонарамонтнага завода выказвае сваё абурэнне і знявагу да трацкістаў-агентаў фашызма. У прынятай рэзалюцыі рабочыя пішуць: «Няхай рука правасуддзя не дрогне. Мы просім Вярхоўны суд расстраляць гэтых гадзюк». Да рабочых, сцвярджаецца ў публікацыі, далучыліся работнікі Белдзяржкіно, працоўныя Палесся... А ў канцы месяца — фота масавых выступленняў рабочых і жудасныя загалоўкі «Аднадушна адабраем прыгавор» і «Наша патрабаванне выканана». Прытым пра куды больш значную і страшную для беларусаў падзею — масавы арышт і расстрэл у Мінску ў кастрычніку 1937-га каля 100 выдатных прадстаўнікоў нацыянальнай культуры — «Звязда» захоўвае поўнае маўчанне. Магчыма, таму, што ў гэты час яе саму ўжо вывучаюць пад лупай, жорстка кантралююць з усіх бакоў. Так, расстраляны за «антысавецкую дзейнасць» былы рэдактар Станіслаў Будзінскі, які рэдагаваў «Звязду» ў кастрычніку 1930-га — лістападзе 1931 г. Зняты з пасады, а потым расстраляны Навум Ленцнер (рэдактар «Звязды» ў чэрвені газеце 1934-га — студзені 1935 г.), а паралельна з працы ў звольнены амаль тры дзясяткі чалавек. Абвінавачаны за «трацкісцкую лінію» і расстраляны загадчыкі аддзелаў рэдакцыі П. Салтаноўскі і Р. Гінзбург. Арыштаваны — і ў 1938-м будзе расстраляны — Рыгор Брагінскі, рэдактар «Звязды» ў верасні 1932-га — маі 1934 г. Неўзабаве будзе арыштаваны таксама былы рэдактар газеты Мікалай Сцернін (рэдагаваў са студзеня 1935 г. па жнівень 1936-га), чый далейшы жыццёвы шлях да канца невядомы... Лёс усіх гэтых людзей для большасці чытачоў згубіўся недзе ў міжрадкоўі газетных публікацый.

Вы­ка­нан­не пла­наў у пра­мыс­ло­вас­ці і на­род­най гас­па­дар­цы ў 1930-я кант­ра­ля­ва­ла­ся лі­та­раль­на што­дня.

«Звязда» і «совецкія рэформы»

У 1933 годзе пачынаецца фактычна рэформа жыццёвага ладу беларусаў — пашпартызацыя. «Прэзідыум Менскага гарсавету даручыў міліцыі да 1 лютага скончыць работу па ўвядзеньні новых дамовых кніг і явачных картак. Выдача пашпартоў павінна пачацца не пазьней 1 лютага», — паведамляе «Звязда». Зрэшты, на справе пашпартызацыя пачалася толькі ў красавіку.

З 15 верасня 1933 года ўведзены рэфармаваны пастановай СНК БССР беларускі правапіс. (Беларуская мова, а адпаведна і «Звязда», губляюць мяккі знак, які абазначаў на пісьме мяккае вымаўленне («жыцьцёвы», «сёньня» і г.д.), затое набываюць чужародныя «о» ў словах кшталту «совецкі», «соцыялістычны», «пролетарыят». Вось што пафасна заяўляе наконт гэтага рэдакцыйная перадавіца 16 верасня 1933-га: «Галіна мовы — таксама ўчастак класавай барацьбы. Беларускія нацыянал-дэмакраты працягнулі свае шкодніцкія рукі і сюды. Яны, абвясціўшы сябе манапольнымі «абаронцамі чыстаты роднага слова», ператварылі тагачасны інстытут мовы пры Акадэміі навук у цытадэль контр-рэвалюцыі. Успомнім, з якім шаленствам Ластоўскія, Лёсікі і іх паслядоўцы імкнуліся выгнаць з беларускай мовы ўсякае новае рэвалюцыйнае слова, напрыклад, слова «пролетарый», і замяніць яго словам «убоства»... Пастанова СНК БССР аб зменах і спрашчэнні беларускага правапіса — магутная зброя барацьбы за далейшы росквіт беларускай нацыянальнай па форме і сацыялістычнай па свайму зместу культуры».

Ужо з абноўленай назвай «Звязда» прыйшла да своеасаблівага творчага юбілею — выхаду 30 ліпеня 1934 года 5-тысячнага нумара. Свае віншаванні ў адмысловы святочны выпуск газеты даслалі не толькі партыйныя кіраўнікі і дзяржаўныя дзеячы розных узроўняў, але таксама беларускія пісьменнікі — Якуб Колас, Янка Купала, Пятро Глебка, Міхась Лынькоў, Кузьма Чорны ды іншыя. Кампазітары Самохін і Любан у гонар 5000-га нумара «Звязды» стварылі песенныя творы на словы Янкі Купалы і Петруся Броўкі. У Мінску спецыяльна да юбілейнага нумара «Звязды» было прымеркавана лёгкаатлетычнае свята на прызы рэдакцыі, а шэраг калгасаў, напрыклад, з Полацкага, Заслаўскага і іншых раёнаў, арганізавалі масавыя хлебныя «чырвоныя абозы імя «Звязды».

Знакавай падзеяй 1937 года мусіў стаць усесаюзны перапіс насельніцтва, у які ўпершыню было ўключана пытанне аб рэлігіі. «Звязда» амаль месяц праводзіла папярэднюю падрыхтоўчую работу для лічыльнікаў і насельніцтва, даводзячы, як трэба адказваць і запісваць адказы на пытанні пра веравызнанне, нацыянальнасць і родную мову. Перапіс сапраўды адбыўся 6 студзеня, у тым ліку ва ўсіх 38 631 населеным пункце БССР, але яго вынікі так і не былі апублікаваныя.

...Між тым нават у змрочным 1937-м жыццё працягвалася. Вынаходнікі і рацыяналізатары прапаноўвалі свае ідэі для сельскай гаспадаркі і прамысловасці, лектары чыталі ў Доме партасветы даклад на тэму «У барацьбе з якімі ворагамі партыя Леніна-Сталіна дабілася перамогі соцыялізма ў СССР»; трэст «Галоўхлеб» пачынае выпякаць новы гатунак хлеба «барадзінскі»; з друку выйшаў двухрублёвы зборнік песень, вершаў, апавяданняў і гульняў пад назвай «Навагодняя ёлка» на беларускай і рускай мовах; стаханаўцы Мінска ўдарна рыхтаваліся да 1938 года, каб выканаць трэцюю пяцігодку — план развіцця народнай гаспадаркі. Ці адчувала «Звязда», а разам з ёй і чытачы, блізкі подых Вялікай Айчыннай вайны? Паспрабуем даведацца са старых падшывак у наступным падарожжы праз стагоддзе.

Вікторыя ЦЕЛЯШУК

tselyashuk@zviazda.by

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Знайсці працу дапаможа служба занятасці насельніцтва

Знайсці працу дапаможа служба занятасці насельніцтва

Хойніцкі, Брагінскі і Жлобінскі раёны афіцыйна адносяцца да тых, дзе адзначаецца самы высокі ўзровень беспрацоўя — 0,8 %.

Грамадства

Звычайная настаўніца фізікі трапіла на адронны калайдар

Звычайная настаўніца фізікі трапіла на адронны калайдар

Што насамрэч адбываецца на мяжы Швейцарыі і Францыі, дзе на глыбіні каля ста метраў размяшчаецца Вялікі адронны калайдар?

Грамадства

Як мы наведалі курсы перападрыхтоўкі для беспрацоўных

Як мы наведалі курсы перападрыхтоўкі для беспрацоўных

Не так даўно навукоўцы выявілі, што стрэс ад страты або змены месца працы ўваходзіць у топ-3 самых моцных негатыўных перажыванняў сучасных людзей.