26 Люты, нядзеля

Вы тут

Чаму ў людзей столькі агрэсіі і ці можна яе кантраляваць?


Тэхнічны прагрэс, здаецца, робіць усё, каб мы даведваліся пра кожны выпадак насілля ў свеце. І вось ужо ствараецца ўражанне, што толькі адзін гвалт і ёсць, асабліва калі чуеш аб тым, што і ў звычайнай сітуацыі, сярод белага дня, у людным месцы можна дастаць бензапілу і паказаць усім астатнім, як жа невыносна бывае на душы. Няўжо любы з нас здольны на такое, няўжо людзі не могуць жыць так, каб абыходзіцца без агрэсіі? Што мы ведаем пра свае ўласныя гвалтоўныя схільнасці? А ў першую чаргу тое, што з'ява гэта часам добра схаваная і мала вывучаная. Таму дадзім слова спецыялістам, якія з практыкі ведаюць, адкуль столькі агрэсіі і ці можна яе кантраляваць. Сваімі думкамі падзяліліся загадчык кафедры псіхалогіі факультэта філасофіі і сацыяльных навук Белдзяржуніверсітэта, доктар псіхалагічных навук, прафесар Ігар ФУРМАНАЎ, начальнік аддзела псіхолага-фізіялагічных даследаванняў галоўнага ўпраўлення судова-псіхіятрычных экспертыз Дзяржаўнага камітэта судовых экспертыз Людміла МУН, псіхолаг Мінскага гарадскога цэнтра сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва Раман КРУЧКОЎ і псіхолаг СШ №125 г. Мінска Людміла ЖУКОЎСКАЯ.


Самаацэнка пад ударам

— Здаецца, без агрэсіі немагчыма выжыць, а з другога боку, дзякуючы ёй мы не даём жыць іншым...

Ігар ФУРМАНАЎ: — Агрэсія, паводле класіфікацыі Эрыха Фрома, можа быць канструктыўнай, калі размова ідзе пра біялагічнае выжыванне. Яна неабходна для таго, каб захаваць уласнае жыццё і жыццё сваіх нашчадкаў, а таксама для авалодання нейкімі прадметамі ці аб'ектамі, якія могуць задаволіць базавыя патрэбы чалавека. Але існуе і агрэсія дэструктыўная — наўмыснае, мэтанакіраванае прычыненне шкоды іншым людзям або нават самому сабе. І вось тут можна гаварыць уласна пра гвалт, які я разумею як праяўленне дэструктыўнай агрэсіі. Таму агрэсію я не блытаў бы з насіллем. Першая неабходна, бо ў нас ёсць усяго два базавыя механізмы адаптацыі — абараняцца, біцца або ўцякаць.

Раман КРУЧКОЎ: — Агрэсія можа ўзнікаць як рэакцыя на стрэс у тых людзей, якія не ўмеюць пераадолець яго нейкімі канструктыўнымі спосабамі. А калі чалавек не толькі гэтымі спосабамі не валодае, але і агрэсію пастаянна падаўляе, то гэта абавязкова адаб'ецца на яго здароўі. Існуе цэлая група захворванняў, якія адносяцца да ліку псіхасаматычных.

Ігар ФУРМАНАЎ: — У адрозненне ад жывёл, у чалавека ёсць адна важная каштоўнасць — самаацэнка. Як мы сябе ацэньваем і як іншыя ацэньваюць нас? Гэта пытанне нумар адзін. Праблема агрэсіі — не столькі нават у рэальнай пагрозе (скажам, пагрозы нашаму жыццю можа не быць), а ў тым, што нас, як мы адчуваем, няправільна ацэньваюць. А гэта псіхалагічная небяспека нашай самай высокай каштоўнасці — самакаштоўнасці.

— Значыць, праблема хаваецца ў выхаванні, вынікам якога становіцца хваравітая самаацэнка?

Людміла ЖУКОЎСКАЯ: — Усё пачынаецца з сям'і, і гэта не гучныя словы. Калі там сфарміраваныя нармальныя стасункі, тады ў дзіцяці не будзе фарміравацца дэструктыўны навык узаемадзеяння з асяроддзем. Стандарты паводзін, уменне адаптавацца мы выносім з нашых сем'яў. Праўда, уплываць на гэта будуць і праблемы са здароўем, нізкі сацыяльны статус сям'і, што само па сабе так ці іначай спрыяе агрэсіі, і гэта досыць распаўсюджана сёння. Нярэдка даводзіцца чуць ад маладых, што яны не хочуць жыць на сто долараў — толькі на пяцьсот. Перад такімі дзецьмі бацькі не ставяць простае пытанне: а што ўмееш рабіць, каб плаціць табе такія грошы? Адсутнасць нармальнага ўзаемадзеяння паміж членамі сям'і — вялікая праблема. І школа яскрава ўсё гэта выяўляе. Уявіце, што дзіця, якое паклалі ў бальніцу, збегла... не дадому, а ў школу! Таму што школа праяўляе ўвагу і клопат, якіх не хапае ў сям'і.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Дарэчы, калі дзіця збягае з сям'і, гэта можа быць адным з паказчыкаў існуючага там гвалту. Дзеці бягуць туды, дзе бяспечна. Такой тэрыторыяй у дадзеным выпадку стала школа.

— Гэта даволі дзіўна, таму што, на маю думку, школа не з'яўляецца абсалютна бяспечным, пазбаўленым агрэсіі месцам...

Людміла ЖУКОЎСКАЯ: — Нельга выключаць, што існуюць прафесійна непрыдатныя педагагічныя работнікі, якія дазваляюць сабе спецыфічныя ўздзеянні на дзіця. З другога боку, я больш за 20 гадоў працую псіхолагам і не магу сцвярджаць, што нашы педагогі — агрэсіўныя.

Ігар ФУРМАНАЎ: — У межах школы існуе прафесійны кодэкс, паводле якога нельга нашкодзіць. Звычайны чалавек рэагуе агрэсіяй на агрэсію, але ты педагог і павінен сеяць разумнае, добрае, вечнае. Калі дзіця выклікае злосць, ты вымушаны заглушыць яе. Аднак агрэсія мае цікавую асаблівасць назапашвацца і разбураць чалавека знутры. Прафесія педагога адносіцца да ліку тых, што маюць самы высокі індэкс эмацыянальнага выгарання. Настаўнікі часта пакутуюць ад псіхасаматычных захворванняў — гастраэнтэралагічных, сардэчна-сасудзістых.

Раман КРУЧКОЎ: — Дзеці педагогаў звычайна моцна траўмаваныя якраз таму, што іх звязаныя вельмі жорсткімі рамкамі бацькі часта ўвесь негатыў прыносяць менавіта ў сваю сям'ю. З другога боку, педагог, не маючы магчымасці ўздзейнічаць напрамую, можа лёгка справакаваць сітуацыю цкавання, калі і без яго ўдзелу дзіця пакараюць аднакласнікі і бацькі.

— І ўсё ж такі настаўнікі аб'ектыўна не могуць выказваць дзецям нейкае спачуванне, быць з імі салідарнымі і такім чынам зніжаць узровень агрэсіі ў класе?

Людміла МУН: — Давайце паглядзім больш шырока на наша грамадства. Існуе цікавы феномен стомленасці ад спачування. У чалавека, які рэдка сутыкаецца з сітуацыямі гвалту, рэдка пра гэта чуе, усё гэта выклікае ўзрушэнне, моцнае суперажыванне, аднак калі гэтага зашмат (дапусцім, ваша прафесія, як у маім выпадку, непасрэдна звязана з аказаннем дапамогі ахвярам сексуальнага насілля), то гэты парог суперажывання паніжаецца — іначай вы не зможаце выконваць свае абавязкі. Больш за тое, абсалютна не важна, рэальныя сітуацыі гвалту або віртуальныя. Камп'ютарныя гульні, фільмы, у якіх дэманструецца шмат сцэн, звязаных з насіллем і забойствамі, зніжаюць парог спачування, а гэта здольнасць з'яўляецца адным з самых моцных механізмаў стрымлівання агрэсіі. Мы не праяўляем нашу агрэсію пастаянна і ў любым выпадку толькі таму, што ў нас ёсць нейкія тармазы. Спачуванне — самы моцны з іх. І калі мы кажам пра агрэсію крымінальную, якая ўжо выходзіць за межы ўстаноўленых грамадствам законаў, то ў вельмі многіх асоб, якія пайшлі на такія ўчынкі, выяўляецца менавіта зніжэнне спачування, эмпатыі — здольнасці разумець эмацыйны стан і пачуцці іншага, суперажываць яму.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Калі вярнуцца да выхавання, то ў нашай культуры тут можна выявіць некаторыя праблемы. Мы хвалім дзіця за поспехі, а кожная няўдача ўспрымаецца як пагроза самаацэнцы, як трагедыя. Хваліць трэба за дасягненні, за матывацыю! Нашы бацькі проста даюць дзецям грошы, а за мяжой дзеці могуць дома штосьці вырабіць сваімі рукамі, а бацькі ім за гэта дадуць крыху кішэнных грошай. І тады не ўзнікае таго, аб чым гаварылася вышэй: хачу жыць на сто тысяч долараў. Я пытаюся ў сваіх студэнтаў, якім заўтра выходзіць на працу: які заробак хочаце атрымліваць? Усе як адзін кажуць, што долараў 500—700. Поўная адсутнасць разумення, што грошы зарабляюцца, а не проста аднекуль прыносяцца дадому.

Сістэма адукацыі ў нашай школе заснавана на адзнаках, вучні імкнуцца іх атрымаць «на халяву», ні за што — як і грошы ад бацькоў. А між тым настаўнік заўсёды павінен растлумачыць, што калі ты раней рабіў вось гэта і гэта, адзнака была высокай, а ў дадзеным выпадку ты не зрабіў вось гэта і гэта, таму толькі «сямёрка». На жаль, дзеці заўважаюць, што «сямёрка», а не тое, што яны чагосьці не выканалі. Гэта вельмі сур'ёзная памылка ў нашым падыходзе да выхавання.

Можа, гэта нармальна?

— Што абумоўлівае ўзровень агрэсіі ў грамадстве?

Людміла МУН: — Узровень агрэсіі залежыць ад агульнага стану грамадства, пачынаючы з эканамічнай сітуацыі ў краіне, узроўню злачыннасці, уцягвання ў ваенныя дзеянні, а таксама ад эфектыўнасці сістэмы аховы дзяцінства, пэўных нормаў і правілаў сацыяльнага жыцця, скажам, ад прыняцця або непрыняцця ўдару па мяккім месцы. Калі грамадства не бачыць у гвалце ніякай праблемы, не змагаецца з гэтым, то сітуацыя будзе пагаршацца да нейкага крытычнага пункта...

Ігар ФУРМАНАЎ: — Выбачайце, не магу не дапоўніць... Калі заводзіш размову з рознымі спецыялістамі па праблеме гвалту, абавязкова пачынаецца дыскусія вакол таго, што менавіта лічыць фізічным гвалтам. Многія з нас проста ўсвядоміць не могуць, што гэта за выхаванне такое, калі нельга шлёпнуць дзіця па мяккім месцы...

Людміла МУН: — Сапраўды, другая крыніца гвалту паходзіць з сям'і, яе нормаў і каштоўнасцяў. Трэці важны аспект — школа, якая сама па сабе можа быць месцам насілля, напрыклад, псіхалагічнага, калі настаўнік увесь час крытыкуе вучня, прыніжае яго перад усім класам... Ці гвалт гэта? Мне думаецца, што так.

Ігар ФУРМАНАЎ: — А калі мы прымушаем дзіця рабіць урокі, прыбіраць у сваім пакоі? На Захадзе скажуць, што гэта гвалт.

Раман КРУЧКОЎ: — Я працаваў з сям'ёй, у якой айчым дазваляе сабе пазбаўляць дзіця сну да глыбокай ночы, пакуль усё не будзе зроблена так, як яму бачыцца. Размова не ідзе аб прымяненні фізічнай сілы, але гэта — пазбаўленне базавых патрэб.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Пазбаўленне сну, ежы, адзення, той жа прагулкі — гэта ўсё ў гэтым шэрагу. Забарона на прагляд тэлевізара, камп'ютара — ужо іншае.

— Няўжо беларускія бацькі не разумеюць, што ў іх дзіцяці ёсць жыццёвыя патрэбы?

Людміла МУН: — Даследаванні паказваюць, што бацькоў, якія выхоўваюць дзяцей ва ўмовах фізічнага насілля, нічога не аб'ядноўвае, паміж імі няма нічога агульнага, за выключэннем аднаго — усе яны былі ахвярамі гвалту.

Ігар ФУРМАНАЎ: — У мяне па гэтай праблеме ёсць навуковы артыкул «Міжпакаленная эстафета гвалту». Парадокс: дзіця, якое выхоўвалася ва ўмовах прыніжэння, дэманструе пазней уласным дзецям тую ж мадэль узаемадзеяння і выхавання.

Людміла МУН: — А некаторыя з усіх сіл імкнуцца не паўтараць гэты вопыт, стрымліваюць сябе неверагоднымі намаганнямі і тым самым даводзяць да выбуху лютасці — афектыўнага стану, калі над дзіцем учыняецца злачынства неверагоднай жорсткасці.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Калі мы не можам сарвацца на дзіцяці, то будзем выплюхваць агрэсію на мужа, на падначаленага, жывёлу, выпадковага прахожага... Агрэсія знойдзе магчымасць вырвацца, і можа праявіцца нават у крымінальнай форме.

Раман КРУЧКОЎ: — Мужчыны, якія сістэматычна прымяняюць гвалт, звычайна маюць псіхалагічную траўму, але знешне гэта ніяк не распазнаць, яны абсалютна адэкватныя. Знаёмыя будуць гаварыць пра такіх: «абсалютна нармальны мужык», але як толькі дзверы дома зачыняюцца... А ўсё таму, што калісьці агрэсія не знайшла выхаду.

— Паводле інфармацыі галоўнага ўпраўлення крымінальнага вышуку, за апошняе дзесяцігоддзе больш як у 3 разы скарацілася колькасць зарэгістраваных цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў супраць жыцця і здароўя — забойстваў з 1032 да 423, цяжкіх цялесных — з 3206 да 842, згвалтаванняў — з 480 да 124...

Людміла МУН: — У апошнія гады назіраецца стабільны рост зарэгістраваных злачынстваў па сексуальным гвалце ў дачыненні да дзяцей. Аднак ці гаворыць гэта аб рэальным росце? Хутчэй, аб якасці выкрыцця.

— Разам з тым з'явіліся сапраўды рэзанансныя злачынствы — як нядаўняе нападзенне з бензапілой у сталічным гандлёвым цэнтры...

Раман КРУЧКОЎ: — Гэта быў сапраўды рэзанансны выпадак, аднак наўрад ці можна гаварыць, што гэта нейкі асаблівы прыклад агрэсіі і жорсткасці. У Беларусі некалькі забойстваў у год завяршаюцца спробамі расчлянення. Уявіце, ціхі, адэкватны хлопец прыраўнаваў сяброўку ці жонку, крыху перагнуў — і яна не дыхае, той спрабуе схаваць сляды. Пасля абавязкова высвятляецца, што суседзі штосьці чулі, але... падумалі, што ўсё нармальна. Гвалт у адносінах паміж нашымі людзьмі — амаль норма.

Людміла МУН: — Выпадкі асабліва жорсткіх забойстваў усё ж такі адзінкавыя, а мы павінны гаварыць пра заканамернасці, з якімі трэба сістэматычна працаваць.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Адны не ўяўляюць, як без гвалту жыць з партнёрам, другія — як кіраваць калектывам без крыку і ўдараў кулаком па стале. Неабходна крок за крокам фарміраваць у людзей негвалтоўную культуру, новую сістэму каштоўнасцяў. На спецыяльных трэнінгах псіхолагі сёння вучаць бацькоў іншым спосабам узаемадзеяння з дзецьмі, а навучыцца гэтаму можна! Вядома, фізічны гвалт — гэта хутка, надзейна і практычна. Каб прымусіць словамі, трэба патраціць час і сілы, а калі надаваць ніжэй спіны, то праз пяць хвілін дзіця ўжо будзе за пісьмовым сталом. Дарослыя абсалютна шчыра думаюць, што вось іх лупцавалі і з іх нешта ж вырасла! Значыць, і дзяцей трэба выхоўваць менавіта так.

Растуць паслухмяныя

— Як жа абараніць дзяцей ад такіх дарослых?

Ігар ФУРМАНАЎ: — Калі наша краіна пачала рухацца ў кірунку прыняцця міжнародных дакументаў па абароне правоў дзяцей, то спачатку кожная школа навідавоку размяшчала інфармацыю аб гэтых правах. Але паступова пачалася цікавая трансфармацыя: спачатку перавесілі крыху падалей, а пасля і наогул пакінулі ў нейкім куце выключна для дэманстрацыі праверачных камісій. А ўсё таму, што дзеці даведаліся аб сваіх правах, задумаліся і пачалі прад'яўляць патрабаванні, гаварыць аб тым, што на іх нельга крычаць. І гэта не спадабалася ў першую чаргу бацькам, якім стала складаней дамаўляцца, дабівацца свайго. І пры ўсім пры гэтым мы ўжо каторы год жывём без закона аб сямейным гвалце. А пакуль няма дакумента, справа не зрушыцца з месца.

Раман КРУЧКОЎ: — Прычым мы ў сваім цэнтры ўжо распрацавалі методыкі работы з агрэсарамі і ахвярамі. Без гэтага закона мы не можам працаваць так, як належыць. Па-першае, групы мужчын-агрэсараў няпоўныя не таму, што іх мала, а таму, што іх сёння прымушае сама жанчына, а не міліцыя або суд, якія павінны накіроўваць і ўважліва адсочваць, хто наведвае, а хто не. Па-другое, жанчыны проста здаюць свайго агрэсара нам на рукі, а ў ідэале ахвяра таксама павінна вучыцца дзейнічаць па-іншаму.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Там, дзе ёсць праблема сямейнага гвалту, трэба працаваць з усёй сям'ёй. Мадэль паводзін павінна змяніцца не толькі ў аднаго чалавека.

Раман КРУЧКОЎ: — Таму хочацца гаварыць аб гэтым у самым шырокім сэнсе і на іншых узроўнях. Чаму аб праблеме гвалту ў сям'і з плакатаў і тэлеэкрана з намі размаўляюць спартсмены, медыйныя персоны, а не палітыкі, губернатары?

Ігар ФУРМАНАЎ: — У нашым грамадстве могуць горача гаварыць пра што хочаце, але толькі не пра самае галоўнае, а гэта — дзеці. Я пяць гадоў хадзіў і дабіваўся выдання перыядычнай газеты або часопіса для бацькоў на тэму сям'і і школы, я хачу і гатовы расказваць падрабязна, што такое мадэль негвалтоўнага выхавання!

Людміла МУН: — Дзеці, сярод якіх я праводжу апытанні, сталі ахвярамі сексуальнага гвалту з боку членаў сям'і, блізкіх сваякоў або тых, хто мае легальны доступ да дзіцяці (гэта педагогі, медыкі, трэнеры, сябры сям'і). Вулічнае насілле фактычна не сустракаецца. Ёсць рэчы, якія я абавязана сказаць дзіцяці, кшталту «з табой гэта адбылося таму, што ты вельмі добрая дзяўчынка, ты проста паслухмяная і рабіла так, як цябе прасілі». Я тлумачу гэта і бацькам: «Вы выхавалі добрае дзіця, але яно не ўмее гаварыць «не». І гэта ёсць вялікая праблема айчыннага выхавання. Мы ўвесь час імкнёмся дабіцца паслухмянасці, выпрацоўваем навык пагаджэння з любым дарослым, не вучым устанаўліваць межы ўласнага Я і абараняць іх.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Гвалтоўнае выхаванне заснавана на страху, а страх блакіруе любыя эмоцыі і рэакцыі. Мы ўвесь час дзіця запалохваем: «Не садзіся ў ліфт з чужым дзядзькам!». А на практыцы яно пасля нямее ў незразумелай і незнаёмай сітуацыі. А ў Злучаных Штатах, напрыклад, праводзяцца трэнінгі, на якіх дзіця вучаць моцна крычаць пры любым дотыку дарослага, нават добра знаёмага, — проста выпрацоўваюць умоўны рэфлекс. Таму што гвалтаўнік баіцца толькі аднаго — быць злоўленым...

— А бацькі тым часам нават супраць прававых ведаў пратэстуюць...

Людміла ЖУКОЎСКАЯ: — Яны нават не столькі пратэстуюць... Проста адчыняюць дзверы ў кабінет псіхолага ці сацыяльнага педагога, запіхваюць туды дзіця, зачыняюць дзверы і чакаюць, пакуль ім выдадуць такога, што будзе іх цалкам задавальняць. Па сутнасці, і педагогі робяць тое самае. Таму бывае, што псіхолаг у школе — не памочнік і дарадца, а той, да каго адправяць, калі будзеш дрэнна сябе паводзіць. Псіхолаг часам успрымаецца як частка школьнай сістэмы, што з'яўляецца сур'ёзным адмоўным момантам.

Ігар ФУРМАНАЎ: — Псіхолаг павінен быць незалежным, каб сапраўды абараніць дзіця. Іначай не атрымліваецца ні выяўляць праблему, ні працаваць з ёй. Якое дзіця добраахвотна пойдзе да псіхолага, калі той фактычна аказваецца на баку адміністрацыі? Школа прыклала максімум намаганняў, каб падпарадкаваць сабе псіхолагаў, і цяпер адміністрацыя паводзіць сябе з імі, як з падначаленымі.

Раман КРУЧКОЎ: — Псіхалагічная служба не функцыянуе ў нас так, як належыць, не толькі на гэтым узроўні. Псіхолаг павінен заставацца «знешнім» спецыялістам і ў сістэме адбывання пакарання. Праграма рэсацыялізацыі для агрэсараў не дазваляе ў сённяшнім варыянце сапраўды папярэдзіць рэцыдыў гвалту ў тых, хто вярнуўся ў сем'і.

— А навучыць ахвяру не быць ахвярай, а гвалтаўніка — пазбаўляцца агрэсіі без насілля цалкам магчыма?

Ігар ФУРМАНАЎ: — Ёсць праграмы работы і ў адным, і ў другім выпадку. Але пакуль ніхто не зацікавіўся іх укараненнем. Праграма па рэсацыялізацыі існавала на грошы замежнага гранта, але грошы скончыліся, і Дэпартамент па выкананні пакаранняў не знайшоў фінансаў для працягу ініцыятывы.

Людміла ЖУКОЎСКАЯ: — Аднак калі здараецца штосьці рэзананснае, то адразу вінаватыя псіхолагі — недапрацоўваюць. А мы абавязаны ахапіць усіх вучняў, а іх можа быць больш за тысячу, плюс настаўнікі. Калі раскінуць гэта па гадзінах, то на адно дзіця атрымаецца... адна гадзіна ў год!

Пакарання мала

— Статыстыка сведчыць, што колькасць крыміналу, звязанага з гвалтам, змяншаецца. Для папярэджвання цяжкіх злачынстваў органы ўнутраных спраў актыўна заводзяць прэвентыўныя крымінальныя справы нават па злачынствах, якія не ўяўляюць вялікай пагрозы грамадству. Можа быць, спрацоўвае нават тое, што ёсць?

Ігар ФУРМАНАЎ: — Насамрэч мы не ведаем сапраўднай карціны. Праз паўгода мы завершым разам з ЮНІСЕФ агульнанацыянальнае даследаванне распаўсюджанасці гвалту ў дачыненні да дзяцей. Праведзены апытанні, засталося падвесці вынікі. А пакуль працягваем дабівацца таго, каб медыкі ўключалі інфармацыю па гвалце ў дачыненні да дзяцей у свае справаздачы. Таму што ў маштабах краіны гэтага няма. Пажадана, каб і іншыя службы мелі падобную статыстыку. У Міністэрстве адукацыі вы такой інфармацыі не знойдзеце. Адладжанага механізма ўзаемадзеяння паміж рознымі ведамствамі не існуе, а таму немагчыма гаварыць аб тым, што нешта спрацоўвае.

Дапусцім, з удзелам міліцыі выявілі агрэсара, яго аштрафавалі. Грошы пры гэтым аднімаюцца ў тым ліку і ў дзіцяці. Таму маці наступным разам добра падумае, ці варта паведамляць у міліцыю. Якім бы сур'ёзным і жорсткім не было пакаранне, мы яшчэ павінны шмат зрабіць для таго, каб чалавек перастаў сябе паводзіць так, як паводзіў да гэтага. Агрэсар павінен палову часу адбываць пакаранне, а другую — наведваць псіхолага.

Раман КРУЧКОЎ: — Але пакуль няма закона, ніхто не можа прымусіць рабіць гэта. Практыка паказвае, што нават пасля некалькіх заняткаў у нашых групах многія агрэсары наогул перастаюць прымяняць фізічны гвалт у сям'і. А ўзмацненне пакарання само па сабе не вырашае праблему. У краінах Скандынавіі нават пайшлі па шляху зніжэння пакарання.

Людміла МУН: — Тым часам Дзяржкамітэт судовых экспертыз многае робіць у межах сваёй кампетэнцыі. Для расследавання сексуальных злачынстваў супраць дзяцей пачалі праводзіцца размовы з ахвярамі гвалту, затым пачалі думаць, як дапамагчы следчым ацаніць паказанні дзіцяці, калі слядоў насілля няма, а ёсць толькі словы. І ў выніку ў дачыненні да падазраваных асоб у здзяйсненні сексуальных злачынстваў супраць дзяцей распрацавалі новы від судовай экспертызы — псіхафізіялагічную з ужываннем паліграфа. Для паляпшэння якасці сексуальнай дыягностыкі гвалтаўнікоў з'явіўся новы від судовай экспертызы — сексалагічная.

Святлана БАРЫСЕНКА

protas@zviazda.by

Фота Надзеі БУЖАН

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Максімальная стаўка па валютным дэпазіце - 2.5% гадавых

Максімальная стаўка па валютным дэпазіце - 2.5% гадавых

Аднак пры выбары дэпазітаў трэба звяртаць увагу не толькі на памер працэнтаў.

Грамадства

Карэспандэнт «Звязды» наведаў морг

Карэспандэнт «Звязды» наведаў морг

І пастараўся праверыць міфы і чуткі, зняпраўдзіць стэрэатыпы.

Грамадства

Уступныя іспыты рэфармуюць?

Уступныя іспыты рэфармуюць?

А ў школах могуць увесці так званыя міністэрскія кантрольныя работы.

Грамадства

Як працуе жодзінскі Цэнтр патрыятычнага выхавання моладзі «Вектар»

Як працуе жодзінскі Цэнтр патрыятычнага выхавання моладзі «Вектар»

За 18 гадоў існавання праз Цэнтр патрыятычнага выхавання моладзі «Вектар», што ў Жодзіне, прайшло больш як тры тысячы падлеткаў.